Ka Dorbar Synrai 2026, jong ka Dorbar Thaw Aiñ jong ka jylla Meghalaya ka la mynjur ia ka Rai (Resolution) jong ka Sorkar ban pyrshah ia ka jingtih Uranium ha ka Jylla. Lehse, kane ka Rai kan pynthanda ia ka jingïakhih bad jingdawa jong ki seng bapher, kaba kynthup ia ka Khasi Students’ Union bad kiwei, kiba la ïengskhem triang ha ka jingdawa jong ki ban pyndam noh shi syndon bad pynsangeh shi junom ia ka kam tih Uranium, mynta la lai phew snem kynthih. Niuma, ka Rai jong ka Sorkar Meghalaya ban pyrshah ia ka jingtih Uranium ka long kaba sngewkmen, hynrei ha kajuh ka por pat ki nongshong shnong ka Jylla kin ïai ap kyrdeh mynsiem aiu ka Sorkar India ka don ban ong halor kane.
U Myntri Rangbah Conrad K. Sangma bad ki lai tylli ki rai: Hapoh phra tylli ki snem, naduh ba u la shimti ia ka kam kum u Myntri Rangbah ka Jylla bad kum u Nongïalam jong ka Dorbar Thaw Aiñ, U Conrad Sangma u la wanrah lai tylli ki Rai bad u la ïoh ruh ka jingkyrshan ba pura na baroh ki MLA kiba shong ha ka liang synshar bad liang pyrshah kumjuh. Ha ka snem 2018, u la wanrah ia ka Rai kaba ïadei bad ka jingpynrung ia ki ktien Khasi bad Garo ha ka Eight Schedule jong ka Constitution ka Ri India. Haba wanrah ia kane ka Rai hakhmat ka Dorbar Thaw Aiñ, u la ong, “Kane ka dei ka jingdawa kaba la slembah. Ki nongshong shnong jong ka Jylla ki la angnud ban ïoh ia kane ka Rai khnang ba ki ktien Khasi bad Garo kin lah ban ïoh rung ha ka Eight Schedule…” Hapdeng ka jingïakhih pyrshah ia ka Citizenship Amendment Act 2019, la lum kyrpang ia ka Dorbar Thaw Aiñ ban ïatai halor ka Rai ban pyntreikam ia ka Inner Line Permit (ILP) ha ka Jylla. Hadien ka jingïatai kaba sani kaba la shim por jan hynriew kynta, da kawei ka jingmut ka Dorbar Thaw Aiñ ka la mynjur ia ka Rai ban pyntreikam ia ka Inner Line Permit (ILP). Haba kren hapoh ka Dorbar Thaw Aiñ, U Myntri Rangbah Conrad Sangma u la ong, “kane ka Rai ka dei na ka bynta ka jingmyntoi jong ki nongshong shnong jong ka Jylla bad lah ban ïada ia ka Jylla lyngba ka lad kum ka Inner Line Permit..” Sa mynta ha ka sien kaba lai ha ka Dorbar Synrai 2026, u Myntri Rangbah Conrad Sangma u la wanrah ia ka Rai halor ka kam tih Uranium ha ka Jylla. Shi bynta jong ka Rai ka ong kumne, “Kane ka Dorbar Thaw Aiñ ka shim bad buh ha ka jingthoh ia ka jingpyrshah jong ki nongshong shnong jong ka Jylla Meghalaya ia ka jingtih Uranium bad ka jingtei ia ki kharkhana kiba lah ban saiñ ia u marpoh khyndew uranium hapoh ka Jylla”.
Hato kine ki Rai ki don ia ka bor jong ka Aiñ?: Ha ka Ri synshar paidbah, ka Dorbar Thaw Aiñ ka lah ban leh shibun ki kam bad kawei na kita ka long ban shim bad mynjur ia ka Rai. Ha Ri India ia ki bor bad jingtreikam jong ka Dorbar Thaw Aiñ ka Ri bad ki Jylla la batai shai ha ka Constitution. Nalor ki kamram ba la batai ha ki article bapher, ki Dorbar Thaw Aiñ jong ki Jylla ki don ruh ia ka bor ban shim bad mynjur ia ki Rai ban pynpaw ia ki jingsngew, ban dawa ne kyrpad ia ka Sorkar India lane ban pyrshah ia kino kino ki policy ne ki Aiñ jong ka Sorkar India. Kumta, halor kane ka nongrim, ka Dorbar Thaw Aiñ jong ka Jylla Meghalaya ka la shim bad mynjur ia kitei ki Rai da kaba ngeit skhem ba kin long na ka bynta ka jingbha bad jingmyntoi jong ka Jylla.
Ha Ri India, ka jingïatai halor ka dor bad ka bor ne ka jinglong Aiñ jong ki Rai ba la mynjur da ki Dorbar Thaw Aiñ ka la mih pyrthei ha ka por jong ka jingïakhih pyrshah ia ka Citizenship Amendment Act 2019, ha kaba bun tylli ki Dorbar Thaw Aiñ jong ki Jylla bapher ha Ri India ki la shim bad mynjur ia ka Rai ban pyrshah ia ka Citizenship Amendment Act 2019. Yn sot hangne na ka article kaba la mih ha ka kotkhubor, “Bar and Bench” ha kaba u Justice P. B Mukharji u la pynpaw ba ha Ri India ki Rai jong ki Dorbar Thaw Aiñ ki lah ban treikam kumne:- (a) Ki Rai kiba don ia ka bor jong ka Aiñ ki dei kito ki Rai ba ki Dorbar Thaw Aiñ ki shim bad ki lah ban pyntreikam pura, kum ka nuksa, kaba weng ia U President ne Vice President ka Ri lane ka jingpynkylla ia ka Constitution ha kaba ki Dorbar Thaw Aiñ jong ki Jylla ha Ri India ki hap ban mynjur bad pynskhem da kaba ki shim ia ka Rai katkum ka Article 368 (b) Ki Rai ki bym don pura ia ka bor jong ka Aiñ ki dei kito ki Rai kiba ïasnoh bad ki kam poh jong ki Dorbar Thaw Aiñ bad (k) Ki Rai kiba dei tang ka jingpynpaw ne ka jingpynsngew, ki dei kito ki Rai ki bym don ia ka bor jong ka Aiñ. Ki lah ban dei ki Rai ki bym don bor kum ka Aiñ, pynban ki don ka bor ha ka kam saiñ hima sima.
Ka dulir jong ka rai halor ka kam tih Uranium ha Meghalaya: Kane ka Dulir ka kynthup ia ki katto katne tylli ki paragraph bad lah ban ong ba ka Sorkar Jylla ka la shim pyrkhat khia halor ki sur kiba pher jong kiba pyrshah ia ka jingtih Uranium ha ka Jylla. Ka Dulir ka kubur ruh ba kam pat shym la don kano kano ka jingpan lymne ka jingai jingmynjur da ki paidbah nongshong shnong ban tih ia u Uranium bad kumta ym pat shym la ai jingbit ne license iano iano ruh ban tih Uranium. Ha kajuh ka por, kane ka Dulir kam shym kren shai ne pynpaw da ki kyntien kiba khlAiñ halor ka jingma bad ka jingktah jong ka jingtih Uranium ia ka koit ka khiah bad ka mariang. Katba ka Dulir ka kdew ia ka jinglong jong ki jaka ha Ri Khasi, kum ka jingther bad jingjur jong u slap, ka jingkynjang jong ki lum, ka jingur bad jingtwa ki khyndew bad kiwei. Kane ka jinglong ka jaka ha Ri Khasi ka buh jingma ia ki tyllong um, ki wahbah, ki wahrit kiba don sha ki jaka them ha kaba ki nongshong shnong ki shaniah tylli ia ki umbam umdih, ki kam rep, ki jingri jingdup bad kiwei de ki kam kamai jakpoh. Shuh shuh, ki paidbah nongshong shnong kim shym la ïoh jingtip ne jingkular halor ki lad jingïada kiba lah ban ïada ia ka jingim jong ki na ka jingktah jong ka kam tih ia une u mar poh khyndew.
La pynshong nia ia kane ka Dulir halor ki nongrim jong ka Constitution ka Ri India kiba la pruid dak ha Sixth Schedule. Nangta, ka Meghalaya Transfer of Land Regulation Act 1971 bad ka jingkynthoh jong jong Supreme Court of India halor ka dei riti bat khyndew hapoh ka Jylla Meghalaya kaba paw ha ka Rai halor ka mukutduma “Civil Appeal No. 10720 of 2018 in State of Meghalaya Vs All Dimasa Students Union, Dima-Hasao District Committee and Ors in July 2019”.
Ka jingdawa ban pynsangeh noh shi syndon bad shi junom ia ka kam tih Uranium ha Meghalaya: Ka Jylla Meghalaya ka dei kawei na ki Jylla kaba riewspah ha ka jingdon ia u Uranium. Ka Jylla Meghalaya ka don kumba khathynriew na ka shi spah (16%) na ka jingdon u Uranium ha ka Ri India. U Uranium ha Meghalaya u don haduh kumba 13000 (khatlai hajar) ton bad u don ha ki shnong kum ka Domïasiat, Kylleng-Pyndeng Sohïong, Mawthabah bad kiwei. Kine ki shnong ki hap hapoh ka jingsynshar jong ka Khasi Hills Autonomous District Council. Ha ka snem 1996 ka Sorkar India ka la pyndep ia ka kam ban swar ia ka jingdon u Uranium ha Ri Khasi bad ka la dep khlong ruh katto katne na ka bynta ban bishar bniah ia une u marpoh khyndew. Hadien kata, ka Sorkar ka la aiti ha ka Uranium Mining Corporation of India (UCIL) ban tih ia u Uranium uba don ha Meghalaya.
Ka kam tih Uranium kam dei ka mat kaba ngi ïatai tang para ma ngi hangne hapoh ka Jylla lymne ba ka ktah tang ia ngi. Naduh ki phew snem ba la leit, ia ka mat tih Uranium ha Meghalaya la ïakren ha kylleng ka pyrthei bad ki Ri khrawbor kum ka America ki kwah bha ba ka Ri India kan tih bad khlong lut ia ki marpoh khyndew kum u Uranium namar ba u lah ban pynmih ia ka bor adadak (nuclear power). Ngim dei ruh ban klet ba ha ka snem 2008, ka Sorkar India ka la ïasoi ia ka Soskular ne Nuclear Deal bad ka Sorkar America. Kumta ka Sorkar America ka la shim khia bha bad buddien ia kane ka kam tih Uranium ha Ri India. Ki tnat bapher jong ka Sorkar America ki la lumthup ia ki jingïakren halor ka kam tih Uranium ha ki Jylla kiba pher ha Ri India, kaba kynthup ha Meghalaya.
Kham ha shuwa, u Julian Assange bad ka seng jong u kaba la tip kum ka wikileaks.org, ka la pyllait paidbah ia ki jingtip lyngba ka “WikiLeaks cable” kaba 12 tarik Nailar, 2005, bad kaba la ai kyrteng, “The US-India Nuclear Deal: Shaping Public Opinion”. Ha kane ka thup lah ban shem ia ki jingïakren bad jingïatai halor ka kam tih Uranium ha ki Jylla jong ka Ri India, kaba kynthup ia ka Domïasiat ha Meghalaya. Ha kane ka thup la pynpaw ruh ba ha Meghalaya ka kam tih Uranium ka long ka mat ïakren elekshon kaba khluit bad ba ka don ka jingpyrshah kaba jur na ki seng bhalang.
Kumba khyndiat snem mynshuwa, ka jingsngew jong ki nongshong shnong, khamtam ha ka Bri Hynñiewtrep, halor ka kam tih uranium lah ban ong ba ka la sdang ban pait ar liang. Ka la don ka por ba ki la mih ki seng ne ki kynhun bad ki riewshimet kiba la pynpaw ba ka long kaba kongsan ban tih noh mardor ia u Uranium. Kine ki kynhun kiba kwah ban tih Uranium ki la ïaid kylleng bad khroh ia ki briew ban pdiang ia ki kam pynroi, kum ka jingshna bad jingpynheh surok, ban shna skul, hospital bad kiwei. Kine ki kynhun ki pynksan ia ka jingkwah jong ki halor ka nongrim jong ka roi ka par. Kim shym la pyrkhat pat ia ka koit ka khiah, ka jingduhnoh ia ka khyndew ka shyiap, ka jingkylla phetwir bad jingïap jong ki nongshong shnong bad ka jingjot ka mariang.
Ia mynta hi ka Rai jong ka Dorbar Thaw Aiñ jong ka Jylla Meghalaya ban pyrshah ia ka jingtih ia u Uranium ka la pynkut noh ia ka jingïatai. Hynrei ka mih pat ka jingkylli, hato kane ka Rai kan neh junom? Lai phew snem tam ki paid nongshong shnong ka Bri Hynñiewtrep ki la ïeng pyrshah ia ka jingtih Uranium bad ki nongmait lynti ha kane ka jingïakhun pyrshah, kum i Kong Spility Lyngdoh Langrin, Bah Hoping Stone Lyngdoh bad Rev Dr. P.B.M Basaiawmoit, ki la maitphang ba ka jingdawa ka dei ban long ba dei ban pynsangeh shi syndon bad shi junom ia ka kam tih Uranium ha ka Jylla. Kumjuh ruh ka Khasi Students’ Union ka ban sa kynjoh san phew (5)) snem ka jingiailynti jong ka ha ka snem 2028, ka la pynlut palat lai phew snem ban ïawer ia u paid ka Ri ban ïaleh pyrshah ia ka jingtih ia u Uranium. Kiwei de ki Seng bad ki riewshimet ki ïeng skhem triang bad ki ïaineh tang ha kawei ka jingmut ban pyrshah ia ka jingtih ia u Uranium bad Ong Em shi rta halor ka kam tih Uranium ha ka Jylla.


