Kyrsoibor Pyrtuh
Ka long kaba dei ban kynmaw ia ka jingnoh synǹiang jong u Thomas Jones ha ka jylli jong ka pule puthi bad kum u nongsaiǹ dur ia ki dak thoh Khasi. Hynrei ym dei pat ban klet ba ka jingthmu ba kongsan jong ka Welsh Calvinistic Methodist Presbyterian Foreign Mission ka long ban ȉalap ia ka Gospel bad seng nongrim ia ka Balang Presbyterian ha ki lum Khasi. La phah ia u Thomas Jones kum u missionary ban pynurlong ia kane ka jingthmu. Kumta, ka kamram jong u Thomas Jones ka long ban pynkylla Khristan bad seng Balang. Hynrei, dei tat haduh ka snem 1846 ba ka Welsh Presbyterian mission ka la ȉoh ban pynbaptis ia ki katto katne ngut ki Khasi ha Sohra bad ha kajuh katei ka snem la bet ruh ia u symbai jong ka jingȉashrut bad jingisih pyrshah ia U Thomas Jones. Ha ki snem kiba bud kata ka mission society kaba la pynkyntang missionary ia u Thomas Jones, ka la kthong bad beh kam ia u. U la hap ban phet rieh ban laitim na ki briew kiba thmu sniew ia ka jingim jong u. U Thomas Jones u la khlad noh bad la tep ia u ha Scottish Cemetery, Calcutta, ha ka 16 September 1849.
U Thomas Jones Ha Sohra:
U Thomas Jones u la poi ha Sohra ha ka 22 tarik Jylliew 1841 bad ka Sohra ka dei kawei na ki Hima Khasi bad ka long ka Hima kaba riewspah ha ka jingdon ia ki marpoh khyndew kum u dewȉong, mawshun bad kiwei. Ha shuwa u Thomas Jones, ka British East India Company ka la pynȉar ia ki kam khaȉi jong ka sha ka Ri Hynǹiewtrep lyngba ka Treaty of Yandaboo 1826.
Hadien ba u la poi ha Sohra bad ba u la sakhi ia ka jinglong jingman jong ki trai shnong, ka pyrkhat bad ka jingtrei mission jong u Thomas Jones ka la sdang ban kylla. Ka jinglong jingman bad khamtam eh ka ȉoh ka kot, ka kamai kajih, jong ki trai Hima, ki trai shnong ka Sohra ka long kaba syrtok, watla ka long ka Hima kaba riewspah bad ba ka kad khaȉi ha ki them jong ka Shella ka thnem bha hapdeng ka Ri Khasi bad Ri Bangla. Shuwa ia kane, u David Scott u la wanrah ia ka rukom rep phan bad kaba u Thomas Jones u la nang pynbha da kaba ai jinghikai ia ki trai shnong ha ki kam rep soh rep pai. Katkum M.G Lyngdoh, “U Sahep Jones u la nang hikai ia ki kumno ban nang pynbha bad kham pynȉar ia ka rep phan. Haba poi ha ki thaiǹ War u pynshlur ia ka rep soh rep pai..U Sahep Jones u pangmet ban iohi ba ki Khasi ki pyndonkam da ka dieng ban thang shun. U Sahep u hikai kumno ban thang mawshun da u dewiong…Ka Tang Dulai bad u Amon Singh Dkhar na Laitkynsew ki long kiba la ioh ia ka jinghikai rep soh rep pai bad khaȉi pateng na u Sahep Jones..” U Thomas Jones u leh ia kine ki kam kiba long shabar na ki kam ȉalap, ka long na ka bynta kawei ka jingthmu ban kyntiew, ban pynroi bad pynbha ia ka jingim jong ki trai ri, ki trai muluk.
Ha Sohra, U Harry Inglis ryngkat bad ki katto katne ki nongtrei jong ka British East India Company ki la kurup bad pynȉaid lut ia ki kam khaȉi pateng baroh. U Harry Inglis u long ruh u briew uba kyreit, uba leh meng bad u ban beiǹ jubor ia ki trai ri. Kane ka la pyndom ia u Thomas Jones bad kumta u la mih sha madan ban ȉeng pyrshah ia ki nongtrei jong ka East India Company bad ruh ban kynthoh pyrshah ia ki kam lehbor jong u Harry Inglis. U Thomas Jones u ȉeng ryngkat bad ki trai shnong ha Sohra bad pynrem jur ia ki kam thombor. Kane ka jingleh jong u Thomas Jones ka la pynthut ia ka Sorkar East India Company bad ruh ka la buh ia ka jingim jong u ha ka jingma kaba khraw. Ka Welsh Mission ruh ka la wad daw bad mudui pyrshah ia u. Kumta u la shah weng na ka kam missionary bad ka Welsh Presbyterian Mission ruh ka la kyntait noh ia U.
Ki Nongrim Tynrai Jong Ka Balang Presbyterian:
Tang ha i por iba lyngkot eh kum u missionary, U Thomas Jones u la lah ym tang ban pynim bad pynroi ia ka khaȉi pateng, ka kamai kajih jong ki trai shnong ha Sohra bad ban ȉakhun pyrshah ia ka jingkhǹiot beiǹ jong ki British, pynban u Thomas Jones u la don bynta ruh ha kaba bet ia u symbai jong ka Gospel bad ban seng nongrim ia ka Balang Presbyterian ha Ri Khasi-Jaiǹtia bad shawei.
Ki missionary na Ri Wales ki la wanrah ruh ia ka Jingphla ka Jingngeit bad ki Nongrim Tynrai jong ka Balang Welsh Calvinistic Methodist Presbyterian 1823. Ȋa kane la pynkylla sha ka Khasi bad pdiang ia ka ha ka Assembly kaba long ha ka snem 1927. Ka Jingphla Jingngeit bad ki Jinghikai Shong Tynrai la shna na ka bynta ban tei ia ka jingim ba kynja mynsiem jong kiba ngeit bad ruh na ka bynta ka synshar bad sharai Balang. Ka Balang Presbyterian ka pynshong nongrim ruh ia ka synshar Balang ha ka rukom synshar paidbah, ha kaba ka bor ka shong ha ki kti jong ki riewdkhot jong ki Balang shnong. Watla ki dkhot ne riewdkhot ka Balang ki lah ban ȉashim bynta ha ki kam Balang, ka Aiǹ tynrai jong ka Balang pat kam ai lad ia ki kynthei ban long ki nongsharai Balang.
Ka Ri Hynǹiewtrep bad Ki Kynhun Ba Pher:
Ha ka Ri Hynǹiewtrep ki kur kiba pher ki pynlong ia ka Jaidbynriew bad kine ki kur ki shong ki sah ha ki thaiǹ kiba pher, kum ka thaiǹ pnar, thaiǹ war, thaiǹ phlang, thaiǹ bhoi bad thaiǹ Lngam. La ngeit ba la palat 5000 hajar snem ki khun Hynǹiewtrep ki la seng nongrim bad saiǹdur ia ka imlang sahlang, ia ka kheiǹ kur kheiǹ kha bad ka it ka hima ha kine ki lum. Ki kur ki pynlong ia ka imlang sahlang bad thaw kawei ka jaidbynriew kaba la tehsong da ka jingȉadei ha ka snam ka ksuit, ka longkur, ka longjait bad ka longkha longman. Ki kur kiba pher kiba shong shnong ha kylleng ki thaiǹ jong ka bri Hynǹiewtrep ki don la ki jong ki lariti, ki deiriti, ka rukom ngeit blei, nguh blei bad ki ‘tien tnat ba ki kren ha man la ki shnong bad ki thaiǹ ba ki shong ki sah. Kum ka nuksa, ka Hima Sohbar bad ki khun ki hajar jong ka ki mane ia kawei ka Blei kaba ki nam kum ka ‘Lei Kharai bad ruh ki don sa uwei u Blei uba ki khot u Woh Riang. Une u Blei u shong shabar jong ka khyrdop Sohbar, hapoh uwei u maw.
Hapdeng ki khun Hynǹiewtrep, ka niam ka dei ka niam ȉing bad shikur shikpoh ki don la ka niam ka rukom bad la ki Blei ki dkhen. Ha ka Pateng Khristan June 1957 la thoh shaphang u Rai Bahadur Dhory Ropmay kumne, “Namar ba I Rai Bahadur I kwah eh ban leit shongskul sha Calcutta, kiba ha ȉing ha sem ki la iakylli iatohkit na u ‘lei ȉing… Shaphang kaba leit shongskul I Rai Bahadur sha Calcutta ka dorbar ȉing ka la long hakhmat u ‘lei ȉing uta u la ieng rangbah bad u la ong, ‘Phah hiam haliar jong nga’ (Phah, ym lei lei, ngan kitkhlieh ma nga)” Man la ki kur ki don la ki jong ki khana niam bad ki Blei ba ki nguh ki dem bad ki phan ki kyrpad.
Ki khun Hynǹiewtrep ki la ȉakyrshut met ruh bad ki niam kiba pher kiba la wanrah na shabar da ki riewniam, ki missionary ne ki nongȉalap kiba wan ban ȉathuh bad ȉalap shaphang ki Blei thymmai bad ki jinghikai niam jong ki naduh ka spah snem ba khat khyndai ter ter. Nalor ka Balang Presbyterian na Wales bad ka Catholic Mission, kiba long ki kynhun Balang Khristan kiba khlaiǹbor bad kiba la suhthied kylleng ka bri Hynǹiewtrep, ka Brahmo Mission, Ramkrishna Mission, ka Hindu Mission bad kiwei ki la treikam ha kine ki lum Khasi. Hynrei kham ha shuwa ia kine, kumba ha ka spah snem kaba khatlai la ȉathuhkhana ba ki khun ka bri Hynǹiewtrep ki la ju ȉohsngew ia ki jinghikai jong ki riewkhuid Sufi saint jong ka niam Islam kiba ju rung ju mih na ka thaiǹ Sylhet.
Ha kine ki shi spah hynǹiew phew snem tam, ka la don ka jingȉatyngkhuh bad jingȉaphnieng hapdeng ka niam thymmai Khristan ba la wanrah da ki missionary bad ka jingngeit tynrai. Ki la don ki jingpynsngew bad wat ha ki jingthoh ruh la kdew ia ki jingleh ne jingkren tohmet jong ki missionary ia ka jingngeit tynrai bad ia ka dei riti jong ki Khasi. La pynpaw lyngba ki jingthoh ba kata ka niam thymmai Khristan kan sar bad pyndam lut ia ka lariti jong ka jaidbynriew Khasi. I Dr Homiwell Lyngdoh Nonglait haba pynmih ia ka kot Ka Niam Khasi (1937), i thoh kumne-”Ki dak jong ka por ki maham ba lada ngim lum bad ngim thoh kloi ia ki, ki jingkylla sted jong ka pyrthei mynta kin sa tap noh ia ki haduh ba kin da dkut mynsiem.”
Shibun ki Seng Niam, ki Seng Kur, Jaidbynriew Tang Kawei:
Kin don lehse ki ban ym iahap jingmut bad katei ka jingong. Hynrei ka long kaba kongsan ban ȉatai da ka jingtip bad jingshemphang khnang ban ȉatei, ban wan rah ia ka jingȉalong kawei bad ka jingroi jong ka Jaidbynriew.
Ka Balang Presbyterian ha Khasi-Jaiǹtia ka dei ka Balang jong ki kur ki kha kiba shong shnong ha Ri Hynǹiewtrep bad ka Balang ka treikam tang hapoh ka jylli jong ka Jaidbynriew Hynǹiewtrep. Lait noh ka Ri Bhoi Presbyterian Synod, ha ka snem 2002 haba la thaw bad pynlong ia ka Khasi-Jaiǹtia Presbyterian Assembly (KJPA) da ki ar tylli ki Synod, kita ka KJP Synod Mihngi bad KJP Synod Sepngi, ka thong kaba ha khmat eh jong ka KJP Assembly ka long ban tehsong ia ka Ri bad Jaidbynriew.
Kumba ka long mynta, ka Balang Methodist Presbyterian hapoh ka bri Hynǹiewtrep ka la kot sha ka phra (8) lakh ngut ka jingdon briew. Kumba 80% ki kur ki kha ha Khasi-Jaintia ki dei ki Khristan. Katba ki para kur ki para kha kiba dang bat dang ksoh ha ka niam tynrai/niam tre ki don kumba hadeng 8 haduh 10% na ka jingdon briew. Kiwei pat ki niam kum ki Hindu, ki Muslim ki don kumba 11.50% bad 4.40%.
Ka Jingȉakynduh Lang Jong ka Jaidbynriew:
Haduh mynta ym pat ju don ka jingȉakynduh lang kaba shi sien shi snem jong ka Jaidbynriew Hynǹiewtrep ha ki Dorbar ne ki lympung ban pyni ne pynpaw lyngba ka shad ka kmen, ka rwai ka siaw bad kiwei ki lad, ia ka deirit ne ka lariti jong ka Jaidbynriew. Ki jingȉaseng Synod ne Assembly jong ka Balang Presbyterian lane ki Proseshon Bah jong ka Balang Catholic, wat la ki bun briew, hynrei kim dei ki jingȉalang jong ka Jaidbynriew Hynǹiewtrep baroh kawei namar ba ki kur kiba dang long Chnong kim ȉadon bynta ha kine ki jingȉaseng. Ha kajuh ka por, ka jingȉalang u kur u kha ha ka Seng Kut Snem ne ka Shad Suk Mynsiem ne ka Chad Sukra ne kiwei pat ki shad ne lehniam tynrai ha kylleng ka Ri Khasi-Jaiǹtia, kim dei ka jingȉakynduh lang jong ka Jaidbynriew namar ki Khasi Khristan ne ki Khasi Hindu ne Khasi Muslim kim leit ȉashim bynta sha kine ki lympung.
Hynrei ki dak jong ka jingkyrmen ki paw da ka jingpynim bad jingkhie rasong ki Dorbar Kur. Ha kine ki Dorbar Kur ki dkhot jong ka kur ki ȉakynduh shi kur ne shi kpoh kum kiba mih na kajuh ka thymmei, u thawlang bad ka ȉawbei. Ha ka Dorbar Kur te kan long bieit shaba palat ban pynithuh ia lade da ka Niam ne da ka kynhun Balang ne Seng Bhalang ne Seng Saiǹ Hima. Ngim lah ban mihkhmat ia ka Balang ne Niam ne Seng Bhalang ne Seng Politic ha ki Dorbar Kur.
Ka Balang Methodist Presbyterian kum kawei na ki kynhun kaba bun paid tam ka don ia ka jingkitkhlieh kaba khraw ban ǹiewkor, ǹiewburom ia kiwei pat, ban tehsong ia ka Ri bad Jaidbynriew bad ban wanrah ia ka synshar hok, ka bishar hok bad jingȉalong kawei ha ka Jylla.



